معرفی منطقه جنوب کرمان

مقدمه :

منطقه جیرفت وکهنوج، شامل شهرستانهای جیرفت، کهنوج عنبر آباد، منوجان، رودبار و قلعهگنج با وسعت حدود 50 هزار کیلومتر مربع در جنوب شرقی استان کرمان و در محدوده طول جغرافیایی ¢ 17 و º56 تا ¢ 2 و º 59 و عرض جغرافیایی ¢43 وº26 تا ¢ 35 و º 29 واقع شده است قریب 75 درصد از جمعیت این منطقه، ساکن روستا بوده و مستقیما از راه فعالیتهای کشاورزی و دامپروری امرار معاش می کنند. این منطقه بیش از 30 درصد سطح زیرکشت و 70 درصد تولید استان کرمان و همچنین 4 درصد تولید محصولات کشاورزی کشور را به خود اختصاص داده است. سطح زیر کشت محصولات زراعی و باغی منطقه حدود 230 هزار هکتار و تولید سالانه محصولات کشاورزی حدود 5/2 میلیون تن می باشد. میانگین بارندگی سالیانه این منطقه حدود 170 میلیمتر و میزان آب استحصالی، حدود 5/3 میلیارد متر مکعب است. مهمترین جریان سطحی منطقه رودخانه هلیل رود می باشد که در واقع بزرگترین رودخانه جنوب شرقی ایران محسوب می شود. متوسط ارتفاع شهرستان جیرفت از سطح دریا 1100 متر و شهرستان کهنوج 505 متر، معدل درجه حرارت در مناطق جلگه ای 25 و در مناطق کوهستانی 17 درجه سانتیگراد و حداکثر مطلق در مناطق جلگه ای و کوهستانی بترتیب 50 و 32 درجه سانتیگراد و حداقل مطلق نیز به ترتیب2- و 20- درجه سانتیگراد می باشد .

جیرفت، گهواره تمدن شرق:

جیرفت مرکز حوزه فرهنگی جازموریان در جنوب شرقی ایران واقع است. حوزه فرهنگی جازموریان از دیدگاه پژوهش‌های باستان‌شناسی و تاریخی در اطلس جغرافیای فرهنگی ایران نقش مهمی داشته و از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است.

حوزه فرهنگی جازموریان، تلاقی‌گاه سه استان کرمان، بلوچستان و هرمزگان است که از شمال به کوه‌های بارز، از جنوب به کوه‌های بشاگرد و از غرب به کوه‌های بافت "لاله‌زار" و از شرق به کوه‌های مکران محدود می‌باشد. هلیل‌رود در غرب و رود بمپور در شرق همراه با رودهای فصلی که همگی به هامون جازموریان سرازیراند آن را سیراب می‌کنند.

این رودها و جغرافیای ویژه با بخش‌های میان‌کوهی و دشت، منابع غنی فلزی و خاکی، شرایط مناسبی برای پدید آمدن زیست جانوری و انسانی داشته است. چنانچه به دست آمدن سنگواره‌های جانوری عظیم‌الجثه در منطقه زه‌کلوت جازموریان از دوران سوم زمین‌شناسی و آثار پراکنده از دوران پارینه سنگی و دوران نوسنگی مربوط به هزاره پنجم پیش از میلاد و دوران شهرنشینی هزاره سوم- دوم پیش از میلاد و در دوران مفرغ و آهن و دوران تاریخی و اسلامی این نکته را تأکید می‌کند که در طول تاریخ یکی از مراکز مهم زیست‌محیطی ایران و جهان به شمار می‌آمده است.

این منطقه به سان یک گذرگاه و راهروی طبیعی بین هند، میانرودان (بین‌النهرین) و از جنوب با دریا در ارتباط بوده است. فرهنگ‌های این کانون مهم تمدنی همپایه فرهنگ‌های شوشان خوزستان، میانرودان (بین‌النهرین)، هاراپا و مهنجوداروی هند و تمدن‌های آسیای میانه است که همسانی و شباهت مواد فرهنگی آنها بسیار است. شکوفایی تمدن این منطقه در آغاز شهرنشینی و تشکیل شهر- دولت‌ها در هزاره سوم- دوم پیش از میلاد است. در این دوره مسئلة فرهنگ جغرافیای فراعیلامی در این منطقه و جنوب‌شرق ایران مطرح است.

از هزاره سوم پیش از میلاد یعنی پنج‌هزار سال پیش در متون آکادی بین‌النهرین یاد شده است که نارام‌سین هیأت بازرگانی بلند مرتبه برای خرید چوب، مس و بافته به مکن که منطبق با این حوزه فرهنگی جازموریان است، اعزام داشته است. نمونه و نشانه‌های بسیاری از صادرات آثار سنگی این دوره در بین‌النهرین وجود دارد.

همچنین آثار بی‌شماری از شهر مردگان (نکروپلیس) از این دوران در جیرفت شناسایی شده است از جمله آن آثار سنگی خاکستری (کلریت) معروف به سنگ صابونی با نقشمایه‌های پرکار جانوران اسطوره‌ای است. این آثار بیانگر وجود فرمانروایی مقتدر و ثروتمند بوده است. فرمانروای این منطقه در متون آکادی به نام مانودانو شناخته شده است. این حوزه فرهنگی در شبکه نظامی جهانی (World System ) قرار داشته است و جیرفت را با ویژگی‌های جغرافیایی مناسبی که دارد، می‌توان مرکز این فرمانروایی دانست.

دوره تاریخی:

            در دوره هخامنشی این منطقه از ایالت‌های مهم به شمار می‌آمده است و در این روزگار از بخش‌های آن به نام مکن (مک)، گدر یا گدروزیا و اکوفاجیا (منطقه کوهستانی جیرفت) نام برده است. در کتیبه داریوش در شوش، یاد شده که چوب‌های ستون‌های کاخ شوش از گدر برده شده است. در یورش اسکندر به ایران، طبق گفته اریستوبول همراه وی در گذر از هند به فارس، از این منطقه گذر کرده است و اسکندر در جیرفت با نئارکوس دریا سالار خود دیدار داشته و از آبادانی شهر، منطقه و کاخ‌ها و نیایشگاه‌های آن نام می‌برد. آثار فرهنگی این دوران از کاوش‌های باستان شناسی جازموریان در سال 1377 و 1378 بدست آمده که تأثیر فرهنگی یونان بر روی مواد فرهنگی بدست آمده قابل تشخیص است. همچنین از دوره اشکانی و ساسانی آثار فراوانی در منطقه شناسایی شده است. در دوره اسلامی، جیرفت مرکز و کانون مهم بازرگانی و تمدنی تا دوره سلجوقی است. بخش اصلی- حوزه فرهنگی جازموریان، بخش غربی، شاخه هلیل رود است که از شهر بافت سرچشمه گرفته و با طی مسیری حدود 8400 کیلومترمربع به جازموریان می‌ریزد. در کناره هلیل رود به طور پیوسته و گسترده محوطه‌های بسیاری وجود دارد و جیرفت مرکز مهم این شاخه است.

سراسر این منطقه وسیع و حاصلخیز بستر مناسبی برای به وجود آمدن هسته‌های تمدنی در سراسر تاریخ بوده است. تداوم فرهنگی و هنری در تحلیل یافته های باستان شناسی این منطقه قابل پیگیری است. چنین می‌نماید که فرزندان همان هنرمندانی که بر روی اشیای سنگ صابونی نقش‌مایه‌های برجسته نگین نشان پرکار به وجود آورده‌اند توانسته‌اند نقش‌مایه‌های پرکار جانوری و گیاهی با خط نوشت‌های زیبا با ارزش‌های حاکم بر هنر خوشنویسی بر روی سفالینه‌های دوره سلجوقی جیرفت را خلق نمایند. این منطقه دارای توانایی و پتانسیل بالقوه و مناسبی از نظر جغرافیایی و زیست‌محیطی برای رشد تمدن و فرهنگ بوده است.

عوامل به وجود آمدن تمدن و فرهنگ در این پهنه را می‌توان به شرح زیر برشمرد:

موقعیت قرار داشتن جغرافیایی خاص بین شرق و غرب و نزدیکی به دریا که به شکل یک راهرو گذرگاه طبیعی درآمده است.منابع آبی مناسب و کافی هلیل رود و رودهای فصلی. خاک حاصلخیز و مناسب کشاورزی ناشی از رسوب‌گذاری هلیل رود و وجود مراتع و منابع دامپروری.

منابع غنی جنگلی چوب آورس، فلز، سنگ و دیگر معادن.

این امکانات، منطقه را در طی تاریخ، مکانی ثروتمند و آباد ساخته و ثروت و منابع آن همواره مورد نظر دیگر کانون‌های تمدنی بوده است و همچنین در شبکه بازرگانی و فرهنگی با دیگر تمدن‌های خود قرار داشته است. در دوره اسلامی، شکوفایی شهر قدیم جیرفت همپای نیشابور، ری و جرجان بوده است و شاید از جهتی از دیدگاه گستردگی، پهناوری، صنعتی و بازرگانی از آنان پیشروتر و پیشگام بوده است.

کشف زیگورات:

          در زمینة فعالیت‌های میدانی و نتایج به دست آمده در تپه کنار صندل الف باید از کشف بزرگترین بنای مذهبی پله‌ای که به زیگورات شهرت دارد نام برد. این ساختار عظیم و بی‌نظیر وسعتی برابر با 400 × 400 مترمربع داشته و از ارتفاع آن دو سکو و احتمالاً بخشی از سکوی سوم حدود 17 متر برجای مانده است. قدمت این بنای غول‌آسای یکپارچه همزمان و به احتمال بیشتر اندکی کهنتر از قدیمترین زیگورات شناخته شده در بین‌النهرین به حدود 2300 پیش از میلاد می‌رسد.

کشف خط:

            از یافته‌های مهم دیگر که به حفریات تپة کنارصندل ب تعلق دارد، کشف بخش کوچکی از یک اثر مهر استوانه‌ای است که بر آن علائم خط دیده می‌شود. کشف خط برای نخستین بار در جنوب شرق ایران در نیمة نخست هزارة سوم پیش از میلاد بزرگترین رویداد باستان‌شناسی در یک قرن اخیر به شمار می‌آید و می‌تواند چهرة باستان‌شناسی شرق را به طور کامل دگرگون سازد. اگر چه بخش کوچکی از این نوشتار به دست آمده است، اما نشان می‌دهد که خطی متفاوت از خط میخی متداول در بین‌النهرین یا ایلام است. اگر آن گونه که ما می‌پنداریم و معتقدیم، بقایای تمدنی در دست مطالعه در جیرفت به نیمة نخست هزارة سوم پیش از میلاد تعلق داشته است، باید پذیرفت که ساکنان باستانی حوزة جنوب شرق و به ویژه حوزة هلیل رودکهن‌ترین مخترعین خط در تاریخ بشر بوده‌اند. در هر صورت، کشف خط در جیرفت، صرفنظر از تقدم یا تأخر، همان‌گونه که گفته شد یکی از بزرگترین رویدادها در تاریخ باستان‌شناسی است. زیرا با کشف این اثر مکتوب نظریة ورود این بخش از فلات ایران به دوران تاریخی در دوران پادشاهی هخامنشیان به طور کامل اعتبار خود را از دست داده و این سند مهم نشان می‌دهد که جنوب شرق ایران همانند مصر و بین‌النهرین و جنوب غرب ایران در طول نیمة اول هزارة سوم پیش از میلاد وارد دوران تاریخی شده است.

معرفی فرهنگ و تمدن جیرفت از طریق سخنرانی‌ها و انتشارات در داخل و خارج از کشور

        معرفی فرهنگ و تمدن شناسایی شده در جیرفت از طریق انتشارات، طی سال 1382 در سطح کشور بسیار گسترده بوده است. اما این فعالیت در خارج از کشور بسیار چشمگیرتر بوده و موفقیت آن در واقع بالاترین در تمامی طول تاریخ باستان‌شناسی ایران بوده است. نخستین مقاله در شمارة اول پاییز و زمستان سال 1380 مجلة باستان شناسی و تاریخ تحت عنوان "آیا اَرَتَ خاستگاه تمدن سومری است؟  مدارک جدید از کنارة هلیل رود: استان کرمان" در تهران و به دنبال آن برونشور نفیسی در قطع خشتی در 20 صفحه در جیرفت منتشر گردید. سپس کتاب نفیسی تحت عنوان "جیرفت کهنترین تمدن شرق" به زبان‌های فارسی، انگلیسی و فرانسه توسط معاونت معرفی و آموزش سازمان میراث فرهنگی و سازمان انتشارات وزارت ارشاد با همکاری مؤسسه فرهنگی هنری پیشین پژوه به چاپ رسید. در تعقیب آن سه مقاله در مجله معروف فرانسوی Archeologia که به نخستین آنها عنوان "گهوارة تمدن شرق" داده شد و سپس یک شمارة اختصاصی متشکل از 9 مقاله توسط باستان‌شناسان و محققات ایرانی، فرانسوی و آمریکایی در مجلة Dossiers archeologie تحت عنوان Jiroft, Fabuleuse Decouverte in Iran در 148 صفحه چاپ و منتشر شد.

از دیگر فعالیت‌های انجام شده شرکت در یک مصاحبة مطبوعاتی با شرکت پنجاه تن از ارباب جراید فرانسوی در بهار سال 1382 در شهر پاریس بود که با موفقیت بسیار همراه شد، زیرا از فردای آن روز تیتر تمامی روزنامه‌ها و مجلات فرانسوی به اهمیت فرهنگی جیرفت اختصاص یافت و به ویژه روزنامه‌های بزرگ و معتبری همچون فیگارو، لوموند، لیبراسیون و مانند آن نیمة بالای صفحة اول خود را به طور کامل به یافته‌های جیرفت و اهمیت جیرفت اختصاص دادند.

از فعالیت‌های علمی دیگر در خارج از کشور در پاییز همان سال ایراد یک سخنرانی به دعوت آکادمی علوم فرانسه توسط دکتر یوسف مجیدزاده و آقای ژان پرو برای اعضای آن آکادمی در شهر پاریس بود. یادآور می‌شود که آکادمی علوم فرانسه سالی دوبار برای شرکت در سخنرانی‌های مربوط به مهمترین رویدادهای علمی سال جلسة عمومی تشکیل می‌دهد. فعالیت علمی دیگر در داخل کشور برگزاری سمینار دو روزة بین‌المللی در روز‌های پنجم و ششم اسفندماه در تالار سخنرانی موزة ملی در تهران با شرکت همة اعضای ایرانی و خارجی هیأت در سال 1382 بود.